Heerlijk Helder. Weg met krommunicatie

Heb je even tijd om te studeren of een leuk boek te lezen? Dan raad ik ‘Heerlijk Helder. Weg met krommunicatie’ aan. Dit vermakelijke boekje maakt je in korte tijd (159 p.!) bewust van de impact van helder – en minder helder – taalgebruik.

Het absurde ontmaskert

‘Heerlijk Helder’ is perfect leesvoer voor je vakantie of een rustige periode op het werk. De auteurs, Jan Hautekiet en Ann De Craemer, wisselen theoretische passages af met pijnlijke anekdotes over onduidelijk taalgebruik, interviews met experts uit de besproken domeinen en spitsvondige woordgrapjes onderaan elke pagina. Ze benadrukken de absurditeit van ‘krommunicatie’ en houden het vooral luchtig. Soms wat te luchtig gezien de problemen die door onduidelijk taalgebruik worden veroorzaakt, van rechtsonzekerheid tot een verkeerd gebruik van medicijnen. In ieder geval is ‘Heerlijk Helder’ vijf jaar na publicatie nog altijd relevant, want kromme taal blijft welig tieren.

Zo eenvoudig kan het zijn

In ‘Heerlijk Helder’ vind je niet zozeer concrete schrijftips, al tonen de auteurs op een aantal plaatsen wel hoe helder de alternatieven voor zware zinnen of uitdrukkingen kunnen zijn. Een mooi voorbeeld is deze zin uit het Vlaamse regeerakkoord van 2014 (p. 34-35):

Op middellange termijn dienen de overgedragen bevoegdheden op een inhoudelijk congruente, een efficiënte en voor de burger transparante wijze ingekanteld te worden. Om dit te realiseren, maken we, op basis van dit regeerakkoord werk van de implementatie.

Dat wordt eenvoudiger en begrijpelijker:

We moeten de nieuwe bevoegdheden op een consequente en efficiënte manier in ons beleid inpassen. Met dit regeerakkoord maken we daar nu al werk van.

De betekenis is precies dezelfde, maar de boodschap komt veel duidelijker over, niet? Of waarom zou je ‘voornoemde beklaagde’ of ‘let’s touch base’ gebruiken, als respectievelijk ‘de beklaagde’ en ‘even overleggen’ volstaan? Terwijl sommige ‘stakeholders’ die alternatieven misschien naakt of te eenvoudig vinden, ervaren vele lezers ze als verfrissend.

Geen excuses meer

De grote verdienste van de auteurs is dat ze je bewustmaken (of nog bewuster maken) van het probleem van onduidelijke taal. Ze leggen de mechanismen achter de onleesbare teksten bloot. Een aantal van die mechanismen heb je, net als ik, misschien al aangevoeld, maar het is veel leuker als je kan terugvallen op het werk van een klasbak als George Orwell. Aan de hand van gezaghebbende bronnen ontmaskeren Hautekiet en De Craemer een voor een mechanismen als onoprechtheid, gemakzucht, status of een gebrek aan inlevingsvermogen. Op die manier voorzien ze communicatiemedewerkers en schrijvers van munitie in hun strijd voor heldere taal.

Wel respect voor de ontvanger

‘Heerlijk Helder’ is in feite een pleidooi om de ontvanger van de boodschap ernstig te nemen. Heldere teksten zijn broodnodig in een democratie: ze zijn transparant, eerlijk en laten een dialoog op gelijke voet toe. Ze stellen het publiek centraal in plaats van de zender – een aanpak die ik als copywriter ook vaak moet verdedigen. Laat het daarom een geruststelling zijn dat lezers, volgens onderzoek van de New York University, de zenders van heldere boodschappen weldegelijk als geloofwaardiger en betrouwbaarder inschatten.

De overheid heeft het begrepen

Het pleidooi voor heldere taal heeft gelukkig effect gehad, althans bij de overheid. Al in 2015 engageerden de FOD Sociale Zekerheid, de FOD Financiën en de politie zich om op een heldere manier met de burger te communiceren. De Vlaamse overheid bepaalde in haar Bestuursdecreet van 7 december 2018 dat de Vlaamse overheid en de lokale besturen een heldere taal hanteren “die begrijpelijk is voor de ontvanger” (art. II.10). Om communicatiemedewerkers te ondersteunen, ontwikkelde ze een uitgebreide informatiepagina en organiseerde ze de Heerlijk Helderdagen. Die Vlaamse initiatieven inspireerden trouwens de Nederlandse overheid om haar eigen Direct Duidelijk-campagne te lanceren.

Wat met de privé?

De privésector lijkt minder vlot te volgen. Vooral in juridische en IT-gerelateerde teksten blijven vakjargon en onduidelijke zinnen welig tieren. Dat heeft waarschijnlijk te maken met een combinatie van de mechanismen die Jan Hautekiet en Ann De Craemer hebben beschreven, en dan vooral het feit dat helder schrijven moeilijk is. Helder schrijven vraagt een inspanning: je moet zelf begrijpen wat je wil zeggen en nadenken over hoe je die boodschap eenvoudig overbrengt. Een tekst die moeiteloos leest, vraagt veel moeite van de schrijver. Maar zoals eerder vermeld, loont het die moeite: als je helder schrijft, vinden lezers je geloofwaardiger en betrouwbaarder. Tijd om er werk van te maken!

Aan de slag met heldere taal

‘Heerlijk Helder’ toont je dus op een vermakelijke manier waarom jouw organisatie of bedrijf bij voorkeur helder communiceert. Het boekje is verdeeld in vijf hoofdstukken rond telkens een specifieke taal: de politieke, juridische, academische, management- en medische taal. Lees desnoods enkel het hoofdstuk dat op jouw sector van toepassing is en neem eens een kijkje op de Heerlijk Helder-pagina van de Vlaamse overheid. Je haalt er ongetwijfeld heel wat inspiratie voor verbeteringen uit.